,,Այլընտրանքային պատմություն,, նախագիծ /,,ԱՐՑԱԽԸ և ՀԱՅՈՑ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՋՐԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ,,

ԱՐՑԱԽԸ և ՀԱՅՈՑ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՋՐԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այն փաստը, որ XXI դարում ջրային ռեսուրսները լինելու են ինչպես ժողովուրդների զարգացման անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը, ոչ մի կասկած չի առաջացնում: Այսօր աշխարհի բոլոր անկյուններում շարունակաբար աճում է ջրային ռեսուրսների համար պայքարը, դրանց հասանելիությունը, անվտանգ և անխափան ջրամատակարարում ապահովումը ինչպես խմելու, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական կարիքների համար:

Զարգացող երկրներում մոտ 1 միլիարդ մարդու հասանելի չէ խմելու ջուր, իսկ 2,5 միլիարդը չունի սանիտարական ծառայությունների հասանելիություն:

Ջրային ռեսուրսների պակասը սրվում է նրանով, որ աշխարհի բնակչությունը բավականին արագ է աճում, պետք է նշել նաև գլոբալ տաքացումը:

Ջրային ռեսուրսի համար կոնֆլիկտը մարդկության համար նոր չէ: Հայտնի է Միջագետքում ջրային պատերազմի պատմությունը՝ Լագաշ և Ումմա քաղաք-պետությունների միջև: 1503 թվին Իտալիայի Ֆլորենցիա և Պիզա քաղաքների միջև կոնֆլիկտ սկսվեց Առնո գետի ընթացքը փոխելու Լեոնարդո դա Վինչիի և Մակիավելիի ծրագրերի շուրջ: 1975-ին հարավաֆրիկյան ուժերը մտան Անգոլա՝ գրավելու Ռուականայի հիդրոէլեկտրակայանը մտադրությամբ ՝ պաշտպանելու հարավ-արևմտյան Աֆրիկայի և Նամիբիայի ջրային ռեսուրսները նպատակով: Մերձավոր Արևելքը, ինչպես Աֆրիկան, ջրային անվտանգության առումով պայթուցիկ տարածաշրջաններից մեկն է:

Հատուկ հետաքրքրություն ունի Թուրքիան: Թուրքիան կառուցեց Աթաթուրքի ջրամբարը եւ մի շարք այլ ենթակառուցվածքներ Եփրատ և Տիգրիս գետերի վրա: Այդ ամենի հետ կապված Սիրիայի և Իրաքի մոտ առաջացան խնդիրներ, որոնք կարծում են, որ իրենք ավելի շատ պատմական իրավունք ունեն այդ գետերի ջրային ռեսուրսներն օգտագործելու համար՝ ոռոգման և էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար: Այնուամենայնիվ, Թուրքիան այլ կերպ է մտածում: 1992-ի հունիսին Թուրքիայի այն ժամանակվա նախագահ Սուլեյման Դեմիրելը, ասաց հետևյալը. «Մենք չենք ասում, որ նրանք պետք է կիսեն իրենց նավթի պաշարները: Եվ նրանք չեն կարող մեզանից պահանջել բաժանել մեր ջրային ռեսուրսները: Սա ինքնիշխանության հարց է: Մենք իրավունք ունենք անել այն, ինչ ուզում ենք »:

Շատ ուսանելի պատասխան, հատկապես Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության համար: Թուրքիան վարում է Արաքս գետի ափին գտնվող հայ-թուրքական սահմանին գտնվող Ախուրյանի ջրամբարի ուղղությամբ ջրի հոսքերը կրճատելու քաղաքականություն:

2018-ին Թուրքիայում ավարտվեց Կարսաչայ գետի վրա տեղակայված ջրամբարի մեկ այլ շինարարություն, և ջրի հոսքը Ախուրյանի ջրամբար կկրճատվի:

Միացյալ Նահանգները շատ լուրջ է վերաբերվում ջրային անվտանգությանը: ԱՄՆ-ն ունի շուրջ 170,000 հանրային ջրային համակարգ, և այդ համակարգերի վրա հարձակումները կարող են լուրջ հետևանքներ ունենալ երկրի համար: Օբամայի վարչակազմը զգալիորեն ավելացրել է բյուջետային հատկացումները ջրամատակարարման անվտանգության համակարգերի արդիականացման համար:

Ահաբեկչական հարձակումների, ներառյալ ջրի վրա հնարավորության մասին առանձնահատուկ անհանգստությունը արտացոլվում է ԱՄՆ ազգային անվտանգության նոր ռազմավարությունում, որը հրապարակվել է 2017-ի դեկտեմբերին:

Վերջին տարիներին հիդրոէներգիայի տեռորի ամենատարածված և մասսայական դրսևորումները տեղի են ունեցել Մերձավորղ Արևելքում՝ ահաբեկչական և ռադիկալ խմբավորումների, մասնավորապես ՝ Իսլամական պետության (ԻԼԻՊ) օգնությամբ: Ջրային ռեսուրսները թունավորվում են, դառնում են տարբեր տեսակի հարձակումների թիրախ: Սիրիայում և Իրաքում հակամարտության ժամանակ ահաբեկիչները կատաղի պայքար էին մղում ջրի համար:

Ջրի նկատմամբ հսկողությունը հանդիսանում է տարածքային հսկողության մեխանիզմի սահմանում:
Կոնֆլիկտները հանգեցնում են այն բանին, որ հսկայական տարածքները, շրջանները մնում են առանց ջրի ՝ հաշվի առնելով ջրային ռեսուրսների և ջրամատակարարման օբյեկտների ոչնչացումը, վնասները կամ հարձակումները: Ինչը ,որ կատարվում է Դոնբասում և Ղրիմում: Ուկրաինան դադարեցրել է Ղրիմի ջրի մատակարարումը և առաջարկել է նրանիվ ջուր գնել 50 անգամ ավելի թանկ:

Աշխարհի որոշ երկրներում հայտնի են ջրային թունավորումների դեպքեր, որոնք առաջացնում են բազում հիվանդություններ , մասնավորապես քաղցկեղ:

Նախքան հայոց պետականության համար ջրային անվտանգության հիմնախնդրին անցնելը, նպատակահարմար էնք համարում հակիրճ անդրադառնալ Արրբեջանի պատմության որոշ հարցերի:
Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտությունը ժամանակակից պատմության ամենաբարդ հակամարտություններից մեկն է:

Ժամանակակից Ադրբեջանը հայտնվեց համաշխարհային քարտեզում, ավելի ճիշտ Արևելյան Անդրկովկասում, միայն 1918-ի մայիսի վերջին ՝ Ռուսաստանի կայսրության փլուզումից հետո: Հարավային Կովկասի ոչ մի տարածաշրջան երբևէ չի կոչվել «Ադրբեջան»: Պատմական Ադրբեջանը ՝ Իրանի ամենակարևոր շրջաններից մեկն է եղել, դարեր շարունակ եղել է Պարսկաստանի (ներկայիս Իրան) քաղաքական, մշակութային, կրոնական կյանքի կիզակետը: Այս շրջանը սահմանակից է եղել Անդրկովկասին, Օսմանյան կայսրությունը `պանթուրքական պետություն ստեղծելու իր ծրագրերում, համարեց այն հիմնական ռազմավարական օղակը իր հեռանկարային ծրագրերի իրագործման լուծման համար: Թուրքիայի ցանկությունն անսահմանափակ էր: Թուրքերը ներթափանցեցին Անդրկովկաս, որտեղ նրանք ծրագրեցին տիրանալ նավթով հարուստ Բաքվին, որը 20-րդ դարի սկզբին կազմում էր Ռուսաստանում նավթի արդյունահանման 95% -ը: Անդրկովկասի միջոցով պանթուրքիզմը ներթափանցեց Հյուսիսային Կովկաս, իսկ այնտեղից ՝ Վոլգայի մարզ և Ռուսաստանի այլ շրջաններ և Կենտրոնական Ասիա:

Իրենց պահանջների օրինական հիմքերի համար Օսմանյան կայսրության պաշտոնյաները ստեղծեցին երկրորդ Ադրբեջանը Անդրկովկասում: Քանի որ Օսմանյան կայսրության իշխողները ձգտում էին ընդհանուր սահման սահմանել նոր սուրոգատ պետության հետ, ապա Ադրբեջանը սկսեց տարածքային պահանջներ ներկայացնել հարևան ժողովուրդների պատմական տարածքների վրա `վրացիների, դաղստանցիների, հայերի և այլն: Հայերի դեպքում նորաստեղծ Ադրբեջանը փորձեց գրավել Ղարաբաղը, Զանգեզուրը, Սևանի շրջանը, Արարատյան դաշտավայրը, ներառյալ Երևանը: Այդ ամենից էլ բխում է, ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության պատճառը:

«Ադրբեջանական թուրքեր» էթնիկ խումբը զգալի վտանգ էր ներկայացնում, քանի որ նրանք կարող էին հեշտությամբ դաշինքի մեջ մտնել Թուրքիայի հետ, ինչպես դա եղավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Այսպիսով, 1941 թ.-ի նոյեմբերի 24-ին, Թուրքիայում Գերմանիայի դեսպանատան աշխատակիցները հաղորդագրություն ուղարկեցին Բեռլին, որում ասվում էր, ադրբեջանցի թուրքերի կողմից Կովկասը Խորհրդային իշխանությունից ազատագրելու ուղղությամբ իրականացված աշխատանքների մասին, այդ դեպքում Թուրքիան հավակնում էր այս շրջանի դե ֆակտո տիրոջ կարգավիճակը՝ դրա համար սպասելով ճիշտ պահի: Օրինակ, երբ գերմանացիները հաղթեցին Ստալինգրադի ճակատամարտում, ապա թուրքական զորքերը պետք է նոր ճակատ բացեին Անդրկովկասում, բայց նույնիսկ առանց պաշտոնական պատերազմի մեջ մտնելուն, Թուրքիան Գերմանիային մատակարարում էր ռազմական առումով կարևորագույն տեսակի հիմքը ,մասնավորապես քրոմը՝ մինչև պատերազմի ավարտը: Թուրքիայի Հանրապետությունը պատերազմ է հայտարարել Գերմանիայի դեմ միայն 1945-ի փետրվարի 23-ին:

Հաշվի առնելով Գերմանիայի ՝ Թուրքիայի հետ սերտ կապերը, Սովետական Միությունը որոշեց արհեստականորեն ձևավորել նոր ադրբեջանցի ժողովուրդ: «Ադրբեջանցիներ» նոր անվան տակ տարբեր մահմեդական ժողովուրդներ և էթնիկ խմբեր միավորվել են ՝ ստեղծելու պատմական, մշակութային և քաղաքական հարթակ ՝ կանխելու համար թուրքերի նույնականացումը Արևելյան Կովկասում Թուրքիայում ապրող թուրքերի հետ: Այս եղանակով ՝ 1936-ին, աշխարհում հայտնվեց մի նոր ազգի «ադրբեջանցիներ»:

Տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներ կողք կողքի ապրում էին Խորհրդային Ադրբեջանում: Նոր ազգի արհեստական ձևավորումը աստիճանաբար միջազգային պետությունից սովետական Ադրբեջանի վերածվեց պետության ՝ ծաղկող ազգայնականության:

Եթե Ադրբեջանի մահմեդական ժողովուրդները, որոնք շատ ընդհանրություններ ունեն ավանդույթների, մշակույթի, կրոնի և մտածելակերպի հետ, կարող էին միավորվել մեկ ադրբեջանական համայնքի մեջ, ապա հայերը, ռուսները, հրեաները և հանրապետության այլ ոչ իսլամական ժողովուրդները պահպանեցին իրենց ինքնությունը: Ի տարբերություն Ադրբեջանում բնակվող այլ ժողովուրդների ՝ ղարաբաղահայությունը ունեցել է պետականության դարավոր պատմություն: Հայկական Ղարաբաղը ձուլելը անհնար էր: Կարելի էր փորձել փոխել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ազգային կազմը, որպեսզի հայերը փոքրամասնության մեջ գտնվեին: Դա արվեց Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում, որտեղ մի քանի տասնամյակ այլևս հայեր չմնացին: Բայց դա չստացվեց Ղարաբաղի հետ: Ղարաբաղի հայերն ունեն այնպիսի մաքուր իրեր, ինչպիսիք են կենսունակությունը, հայրենի հողի նկատմամբ հզոր կապը, արդարության ապստամբ տրամադրվածությունը:

Իրավիճակը սրվում է այն փաստով, որ Թուրքիան խթանում է Ադրբեջանի առաջխաղացումը `քարոզելով« մեկ ազգ `երկու պետություն» կարգախոսը: Ադրբեջանը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ընկալում է որպես իր պետության գոյության գլխավոր սպառնալիք: Ադրբեջանը չի կարող ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը, քանի որ Ադրբեջանում ապրող այլ ազգություններ նույնպես կցանկանան ինքնորոշվել: Եվ ինքնավարությունը, ինչպես նախկինում, այն չի կարող առաջարկել, քանի որ մյուս ազգային փոքրամասնությունները նույնն են պահանջելու: Այսպիսով, Ադրբեջանի համար գոյություն ունի միայն երկու տարբերակ ՝ ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտությունը լուծելու համար: Առաջինը `Ղարաբաղն առանց հայերի, իսկ երկրորդը` հակամարտության լուծումը սառեցնելը, երբ առաջինը հնարավոր չէ լուծել:

Խնդիրի էությունն այն է, որ երկար ժամանակ մեր ինքնագիտակցության մեջ մնացել է զոհի բարդույթը ,որի գագաթնակետն էր 1915-ի ցեղասպանությունը: Եվ միայն այն հաղթանակը, որը ձեռք բերվեց Արցախում, ամբողջ հայության ջանքերի շնորհիվ, ազատեց մեր ժողովրդին զոհի կարգավիճակից: Արցախի պարտությունը ոչ միայն կվերականգնի զոհի բարդույթը հայ ժողովրդի գիտակցության մեջ, այլ նաև կվտանգի պետականությունն ու հայության գոյությունը ՝ որպես ազգ:
Իսկ հիմա անցնենք ջրային հիմնախնդրին և այս համարեքստում Արցախի նշանակության և կարևորության հարցերին:

Ղարաբաղի տարածքում հոսում են մոտ 200 լեռնային գետեր և հոսանքներ: Արցախի գետերը պատկանում են Կասպից ծովի ավազանին և հանդիսանում են Կուր և Արաքս գետերի վտակները: Գարնանային ջրհեղեղի ընթացքում ընդամենը մի քանի գետեր են հասնում Արաքս և Կուր գետերին: Մեծ մասը փոքր գետեր են, որոնք չեն հասնում 5 կմ-ի: Նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի տարածքի 75% -ը պատկանում է Կուր գետի ավազանին, իսկ 25% -ը `Արաքսին:
Մեր գետերի ջրբաժանն անցնում է Մռավի երկայնքով և Ղարաբաղը անցնում է իրենց լեռնաշղթաների բարձր կետերի երկայնքով:

Աշխարհում կան բազմաթիվ գետեր, որոնք իրենց երկրների խորհրդանիշն են: Արցախի համար սա Տերտեր գետն է (Դրտու): Մինչև 1994 թվականը, այս գետը ամենամեծ գետն էր Արցախի տարածքում: Տերտեր գետը սկիզբ է առել Քարվաճառի շրջանում ՝ ղարաբաղյան հրաբխային սարահարթում: Այն հոսում է Կուր գետը, բայց Սարսանգի ջրամբարի կառուցումից հետո այն չի հասնում Կուր գետին: Տերտեր գետի ռեսուրսներն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով:
Խաչեն գետը սկիզբ է առնում ղարաբաղյան լեռնաշղթայի հյուսիսային մասում:

Արցախի կենտրոնական շրջանների համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կարկար գետը, որը ծագում է Քիրս լեռան հյուսիսային լանջից: Գետի ջրերն օգտագործվում են Ստեփանակերտ քաղաքի կարիքների համար:

Վարանդա գետը սկիզբ է առնում փոքր Քիրսի լանջերից: Գետը պատկանում է Արաքս գետի համակարգին:

Իշխանակետ գետը հոսում է Արցախի Հադրութի շրջանով և թափվում է Արաքս: Գետը սկսվում է Փոքր Քիրսի լանջին:

Արցախի հյուսիսում ՝ Արցախի Շահումյան և Մարտակերտի շրջանների սահմանի վրա, հոսում է Ինջա գետը, որը սկիզբ է առնում Մռով լեռան հյուսիսային լանջերից:
Հոնաշեն գետը Կարկառ գետի վտակն է:

Այսօր Արցախի Հանրապետությունը վերահսկում է Արաքսի ձախ ափը գրեթե 160 կմ: Գետը սահման է Արցախի Հանրապետության և Իրանի Հանրապետության միջև:

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ջրային անվտանգության ապահովման հարցում ռազմավարական նշանակություն ունի Աղավնո (Զաբուխ) գետը:

Լև և Թութխուն գետերը գտնվում են ազատագրված տարածքներում: Այս երկու գետերը Տերտեր գետի վտակներ են: Լև գետը Տերտերի ձախ վտակ է և ծագում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Քարվաճառի շրջանի սահմաններում `Մռովի լեռնաշղթայի լանջերից: Թութխուն գետը Տերտերի աջափնյա վտակն է, որը ծագում է Քարվաճառի և Քաշաթաղի շրջանների սահմանին:

ԼՂՀ տարածքում կան մի շարք ջրամբարներ: Առաջին ջրամբարը կառուցվել է 19-րդ դարի վերջին Շուշի քաղաքում `բարերար Թադևոս Ապերի շնորհիվ, ով քաղաք ջուր էր հասցրել ջրատարի միջոցով Թթուջուր տեղամասից: Ջրամբարը փոքր է, ջրի ծավալը ՝ 5000 տոննա:

1940-ին Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում կառուցվեց երկրորդ ջրամբարը՝ Տերտեր գետի վրա Մադագիս գյուղի մոտակայքում: Ջրամբարի ծավալը կազմել է 30 միլիոն մ3 :

ԼՂՀ տարածքում ամենամեծ ջրամբարը Սարսանգի ջրամբարն է: Այս ջրամբարը կառուցվել է Տերտեր գետի վրա 1965-1976 թվականների ընթացքում: Ջրամբարի ծավալը 600 միլիոն մ3 է:

Սարսանգի ջրամբարի երկարությունը 12 կմ է, իսկ միջին լայնությունը `2 կմ, ամբարտակի բարձրությունը` 130 մ: Սարսանգի ջրամբարը ոռոգել է 128,000 հա գյուղատնտեսական նշանակության հողեր, որից 110,000 հա `նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի սահմաններից դուրս:

Սարսանգի ջրամբարում կառուցվել է 50,000 կՎտ ժամ հզորություն ունեցող հիդրոէլեկտրակայան, որը ԼՂՀ-ի էլեկտրաէներգիայի հիմնական աղբյուրներից մեկն է:

1964 թ.-ին Աղդամի շրջանի տարածքում կառուցվեց Խաչենի ջրամբարը 23 միլիոն մ 3 ծավալով
Ֆիզուլիի շրջանի Վարանդա և Իշխանագետ գետերի վրա կառուցվել են երեք ջրամբարներ: Այս երեք ջրամբարներում ջրի ընդհանուր ծավալը կազմել է 15 միլիոն մ3 :

Արցախը հարուստ է ստորգետնյա աղբյուրներով: Լեռնային Ղարաբաղում կարևոր են նաև արտեզյան ջրհորները:

Արցախի տարածքում կան ավելի քան 120 հանքային աղբյուրներ `առավել բազմազան ֆիզիկոքիմիական կազմով:

Քարվաճառ հանքային աղբյուրները Տաքջուր (Իստիսու), որոնք տեղակայված են Տերտեր գետի ափին ՝ ծովի մակարդակից 2000-2400 մ բարձրությունների վրա, շատ հայտնի են Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում և դրանից դուրս: 31 աղբյուր կա: Դրանք քիմիական բաղադրության մեջ նման են Կարլովի Վարի (Չեխիա) հայտնի ջրային Շպրուդեն- ին: Սովետական հայտնի գիտնականներ պրոֆեսորներ Ի. Ֆիգուրովսկին, Ե. Եգորովը, Մ. Քաշլայը, Լ. Մայիլյանը, Ե. Էֆենդիևը, Շ.Գասանովը և ուրիշներ նշեցին, որ իրենց ընդհանուր կլիմայական պայմաններում Ստեփանակերտը, Շուշին, Թթուջուրը մեծ նմանություն են դրսևորում նման հայտնի Խորհրդային Միության կլիմայական հանգստավայրերի, ինչպիսիք են Աբաստումանի (Վրաստան), Տիբրդան (Կարաչաեվո-Չերկեսիյա Ռուսաստան), Կիսլովոդսկը (Ռուսաստան) և Դավոսի աշխարհահռչակ շվեյցարական հանգստավայրը, և շատ առումներով գերազանցում են դրանք:

Մեկ շնչի հաշվով, այս պահի դրությամբ, Արցախի Հանրապետությունում կա շուրջ 24,000 խորանարդ մետր ջուր (Հաշվի առնելով Արաքսը-70,000 խորանարդ մետր): Համեմատության համար՝ մեկ շնչի հաշվով Հայաստանում կա 2260 խորանարդ մետր, իսկ Չինաստանում ՝ 500 խորանարդ մետր ջուր:

Ներկայումս, բացառությամբ Արաքսի հոսանքազրկման, ԼՂՀ-ն վերահսկում է գրեթե բոլոր խոշոր զարկերակների աղբյուրները, որոնք ջրային անվտանգության հիմնական բաղադրիչներն են:

Իսկ հիմա ես կանդրադառնամ ավելի քան 70 տարի Ադրբեջանի իշխանությունների ճնշումներին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի վրա: ԼՂԻՄ-ին չի թույլատրվել, ամենաբարձր մակարդակով, նորմալ տնտեսության կառուցում: Ադրբեջանական բոլոր գյուղերը հիմնականում ջրի աղբյուրի մոտակայքում էին կառուցվում: Ադրբեջանցիների կողմից օգտագործված հողերը առավել պարարտ էին: Եվ եթե թույլատրված էր ջրանցքների կառուցում, ապա դա միայն պետք էր շրջանի տարածքից դուրս տեղակայված տարածքները ոռոգելու համար ԼՂԻՄ-ի ջրերով: Ամբողջ ժամանակաշրջանում, երբ Լեռնային Ղարաբաղը հանդիսացել է Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի մաս, իրականացվել է քաղաքականություն `հայերի քանակը նվազեցնելու և Ադրբեջանի բնակչության մեծացմանը նպաստելու համար:

ԼՂԻՄ-ի մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ջրի սուր խնդիր էր առաջացել: Ջրամատակարարումը յուրաքանչյուր օր տևում էր մի քանի ժամ: Մարզերում, գյուղերում խնդիրները նույնիսկ ավելի վատն էին: Նվազեցվել էր ոռոգման համար գյուղական ջրամատակարարումը: Այս ամենի հետեվանքով նվազել էր բանջարեղենի և մրգերի աճման քանակը, և չի տրամադրվել ցորեն: Ամեն ինչ արվեց, որ ԼՂԻՄ-ը կախվածություն ունենա Բաքվից: Ադրբեջանցիները նշանակվեցին որպես բարձր պաշտոնյզներ: Միայն Ադրբեջանի ոստիկաններին թույլատրվեց պաշտպանել պետական օբյեկտները, ջրամբարները, մասնավորապես ՝ Սարսանգի հիդրոէլեկտրակայանը: Ադրբեջանի շրջանները ջրի լուրջ պակաս են զգացել: ԼՂԻՄ-ին շրջապատող թաղամասերը ջրային ռեսուրսներն օգտագործում էին ավելին, քան հենց տարածաշրջանը: Երբեմն գետը քլորի այնպիսի հոտ ուներ, որ ջուր օգտագործելը անտանելի էր: Եղել են ջրային թունավորումներ: Բնակչությունը տարբերվում էր երկարակեցությամբ, բայց թունավորումը, թեկուզ աննշան, զարգացրեց այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են՝ քաղցկեղը, որոնք երբևէ չեն հանդիպել ԼՂԻՄ-ում: Մարզի գրեթե բոլոր թաղային կենտրոնները և մայրաքաղաք Ստեփանակերտը շրջապատված էին ադրբեջանական գյուղերով:

Ամեն ինչ արվել էր հայ բնակչությունը ոչնչացնելու համար: Ստեղծվել էին նոր ադրբեջանական գյուղեր ռազմավարական նշանակություն ունեցող գետերի և նրա վտակների վրա: Կատարվեց քաղաքականություն ՝ հայկական գյուղերը խլելու համար ՝ ադրբեջանցի ընտանիքների բնակեցմամբ:
Ապագա տնտեսական զարգացումը, սոցիալական կարգավիճակը, անվտանգությունը և Արցախի Հանրապետության միջազգային իրավիճակը կախված են ռազմավարական նշանակություն ունեցող ջրային ռեսուրսների վերահսկողության աստիճանից: Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի լուծման գործում Արցախի Հանրապետությունը և Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է հասնեն կարգավորման այնպիսի տարբերակի, որը լիովին կապահովի Արցախի Հանրապետության բնապահպանական անվտանգությունը և հետագայում իրական սպառնալիք չի հանդիսանա Հայաստանի բնապահպանական անվտանգության համար:

Առանց Քաշաթաղի և Քարվաճառի շրջանների, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը չի կարողանա ապահովել իր բնակչության անվտանգությունը և պահպանել պետության անկախությունը: Հայաստանի ջրային անվտանգության համար իսկական սպառնալիք կստեղծվի, քանի որ Քարվաճառի շրջանում են սկիզբ առնում Հայաստանի համար ռազմավարական նշանակության ունեցող Արփա և Որոտան գետերը:

Քարվաճառի շրջանը կորցնելու դեպքում Լեռնային Ղարաբաղն իրականում կունենա միայն 156 մլն խմ լրիվ վերահսկվող ջրային պաշարներ, որոնք չեն բավարարի հանրապետության պարենային անվտանգության և բնակչության ջրային պահանջների նույնիսկ կեսը, մանավանդ հաշվի առնելով այն, որ նախկին ԼՂԻՄ տարածքում սկիզբ առնող գետերն ամռանը ցամաքում են: Եթե Ադրբեջանը կրկին հնարավորություն ստանա ջրահաբեկչության քաղաքականություն վարելու, ապա Արցախի և Հայաստանի համար հետևանքները կլինեն սարսափելի: Այս դեպքում վտանգված կլինեն ոչ միայն Արցախի գետերը, այլև Սևանա լիճը (քանի որ Արփան ու Որոտանը սկիզբ են առնում Քարվաճառում), իսկ Սևանա լիճը հանդիսանում է Հայաստանի ջրային պաշարների 80 տոկոսը:

Աղբյուրներ՝
1) «Гидрополитика Азербайджано-Карабахского конфликта »/ Давид Бабаян/Москва-Ереван:Де-факто,2019
2) https://hy.m.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%AD%D5%AB_%D5%BB%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6
3) https://hy.m.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D4%B1%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%AD%D5%AB_%D5%A3%D5%A5%D5%BF%D5%A5%D6%80
4) http://ostarmenia.com/hy/artshakh-water-arm/
5) https://artsakhpress.am/arm/news/45344
6) http://actualcomment.ru/voyna-za-vodu-1806261104.html
7) http://www.worldwater.org/conflict/list/

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s